Wateroverlast door extreme regen en overstromingen door sabotage krijgen meer aandacht in het geactualiseerde Landelijk Crisisplan Hoogwater en Overstromingen. Ook zijn de afspraken over risico- en crisiscommunicatie en herstel na een overstroming uitgebreid. Minister Karremans stuurde het plan op 16 oktober naar de Tweede Kamer, mede namens de minister van Justitie en Veiligheid.

Het geactualiseerde plan beschrijft de rollen en samenwerking bij een watercrisis. Waterschappen, Rijkswaterstaat, veiligheidsregio’s en andere betrokken organisaties moeten de afspraken verwerken in hun eigen crisisplannen en draaiboeken. Ten opzichte van de vorige versie uit 2021 zijn onder meer de verantwoordelijkheden bij wateroverlast door extreem weer verduidelijkt, schrijft Karremans in zijn Kamerbrief.

De crisisaanpak geldt voor overstromingen vanuit rivieren, zee en meren, maar ook voor overstromingen door extreme regen. Een van de uitgewerkte scenario’s combineert wateroverlast vanuit beken in Zuid-Limburg met een snel stijgende Maas. De korte waarschuwingstijden en onzekerheden over de hoogwaterpiek bemoeilijken daar de besluitvorming.

Overstroming door sabotage

Een nieuw aan het crisisplan toegevoegd scenario beschrijft hoe sabotage ook bij normale waterstanden een overstroming kan veroorzaken. Rond de Hollandsche IJssel stroomt in dat scenario op meerdere plaatsen water via sluizen en inlaten de polders in. Waterschappen constateren onverklaarbare storingen in meet- en regelsystemen, terwijl op sociale media nepnieuws verschijnt. Het scenario moet worden bezien in samenhang met het Landelijk Crisisplan Militaire Dreigingen.

De aandacht voor digitale dreigingen bouwt voort op eerdere afspraken. Al in 2018 spraken de waterpartners in het Bestuursakkoord Water af de bescherming tegen cybercrime, spionage en sabotage te versterken. Daarbij ging het onder meer om onderzoek naar kwetsbaarheden en afhankelijkheden en aanvullende beveiliging van procesautomatisering.

Dijken doorsteken sterk ontraden

Het crisisplan ontraadt sterk om bij acute overstromingsdreiging een dijk door te steken of op te blazen om elders langs het hoofdwatersysteem een gebied te ontlasten. Het plan citeert het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW): “Tijdens extreme omstandigheden bestaan er grote onzekerheden over de piek en het verloop van de afvoergolf, alsook over de sterkte van de waterkeringen. Daardoor is het onwaarschijnlijk dat er een situatie voorkomt waarin de inzet van noodoverloopgebieden effectief is.”

De Landelijke Coördinatiecommissie Overstromingsdreiging benadrukt bovendien dat zo’n ingreep een zekere overstroming veroorzaakt, met miljarden euro’s schade en mogelijk vele slachtoffers, zonder garantie dat het bedreigde gebied wordt gespaard.

Communicatie loopt vooruit op opschaling

De bijgevoegde ‘koepelnotitie’ over risico- en crisiscommunicatie benoemt een praktisch knelpunt bij wateroverlast: de crisisorganisatie schaalt vaak niet of pas laat op, terwijl betrokken partijen al wel communiceren. Daardoor kunnen zij nog niet terugvallen op de gebruikelijke afspraken voor crisiscommunicatie. Waterschappen communiceren over hun waterbeheer, veiligheidsregio’s waarschuwen inwoners en geven instructies en gemeenten informeren over lokale risico’s en spelen een rol in de communicatie na de crisis. Onderlinge afstemming moet voorkomen dat inwoners tegenstrijdige informatie krijgen of bij het verkeerde loket belanden.

De notitie vraagt daarnaast om openheid over onzekerheden in de verwachtingen. Overheden moeten toelichten waarom maatregelen nodig zijn, ook wanneer nog niet vaststaat waar en wanneer een overstroming optreedt. Instructies moeten aansluiten op de plaatselijke situatie: zelfs binnen een klein gebied kan het advies om te blijven of te vertrekken verschillen. Voor uitval van digitale communicatie moeten alternatieven beschikbaar zijn, zoals radio, omroepers en fysieke informatievoorziening.

Ook na het verdwijnen van de acute dreiging blijft communicatie nodig, onder meer over veilige terugkeer, herstel van voorzieningen en schadeafhandeling. De voorbereiding daarop moet al tijdens de crisis beginnen. Daarnaast vraagt de notitie aandacht voor huisdieren en vee: onduidelijkheid over hun opvang kan ertoe leiden dat mensen niet evacueren.

Schaarste aan mensen en materieel

In een van de uitgewerkte scenario’s in het geactualiseerde crisisplan bedreigt extreem Rijnhoogwater zo’n twee weken lang meerdere regio’s in Nederland. Tegelijkertijd bereidt Defensie zich in dit scenario vanwege spanningen in Oost-Europa voor op een mogelijk gewapend conflict. Daardoor is onzeker welke militaire capaciteit beschikbaar is voor bijstand bij de watercrisis.

Ook de beschikbaarheid van private hulp vraagt aandacht. Volgens het plan komt het voor dat meerdere crisispartners dezelfde bedrijven hebben gecontracteerd. Zodra bij deze leveranciers schaarste dreigt, moet een coördinatiepunt worden ingericht, waarbij de betrokken partijen moeten afspreken wie de coördinatie op zich neemt.

Naast de beschikbaarheid kan de bereikbaarheid van mensen en materieel een knelpunt vormen. WaterForum publiceerde eerder over een onderzoek van Deltares naar cascade-effecten door extreem weer. Ondergelopen wegen kunnen vitale installaties onbereikbaar maken voor inspectie, onderhoud en noodreparaties.