In grote delen van het Nederlandse buitengebied wemelt het momenteel van de protestborden tegen de voorgenomen stikstofmaatregelen van het kabinet – en niet alleen bij boeren. Resource vroeg Bettina Bock (hoogleraar inclusieve plattelandsontwikkeling) om duiding.  

TE KOOP, staat er met grote letters op de borden die nu volop te zien zijn in het buitengebied. ‘Makelaar Van Essen’ biedt het platteland aan ‘voor een land vol zorgen’.  Opvallend is dat de protestborden zeker niet alleen op boerenerven staan. Ook bijvoorbeeld de kaasboer en de dierenarts hebben ze op hun gevel hangen. Kennelijk leven de zorgen breder.

Het platteland kent steeds meer niet-agrarische bewoners en die organiseren ook dingen

Hoogleraar inclusieve plattelandsontwikkeling Bettina Bock is wel bereid om voor Resource haar kijk hierop te geven. ‘Maar ik heb er niet specifiek onderzoek naar gedaan’, maakt ze meteen duidelijk. Ook benadrukt ze dat ze hecht aan evenwichtige, respectvolle berichtgeving. ‘Want ik begrijp de boerenzorgen heel goed. En het is belangrijk om de polarisatie niet verder aan te wakkeren.’  

Grote schok 

Volgens Bock heeft vooral het voornemen van de provincie Noord-Brabant om van vijf pluimveehouderijen de vergunningen in te trekken (zie kader) veel losgemaakt. ‘Iedereen weet wel dat er iets moet gebeuren rond stikstof. Maar dat dít kan gebeuren, dat de overheid zo de stoel onder een bedrijf vandaan kan trekken terwijl het een vergunning heeft, is een grote schok – en niet alleen voor boeren. Ook heel veel andere mensen schrikken hiervan: gaat de overheid zó om met ondernemers?’ 

Niet alle boeren hebben dezelfde belangen

Dat er iets moet veranderen, staat voor haar niet ter discussie. ‘Nederland draait al zó lang om de hete brij heen in het stikstofdossier, dat biedt geen oplossing. Maar hard ingrijpen zonder voldoende perspectief evenmin’, zegt ze. Precies op dat punt wringt de Brabantse aanpak. Bock: ‘De ene persoon zal het intrekken van de vergunningen zien als ‘doorpakken’, terwijl de ander het ziet als ‘afpakken’. En beide zijn waar.’  

Groeiende verdeeldheid 

De stap naar voren naar een aanpak die wel toekomstbestendig is, kan volgens Bock alleen worden gezet in overleg met de sector. ‘Maar dan moet de sector ook willen bewegen en niet alleen maar de hakken in het zand zetten’, nuanceert ze. Die bereidheid is er volgens haar in toenemende mate. ‘Ik proef groeiende verdeeldheid onder boeren. Deels uit weerstand tegen de radicalere kanten van het boerenprotest, zoals dat weerzinwekkende gedoe met Jodensterren. Maar ook omdat een groeiende groep boeren ernaar snakt om uit de onzekerheid te komen en weer vooruit te kunnen kijken.’  

Heel veel mensen schrikken: gaat de overheid zó om met ondernemers?

Volgens Bock geldt dat vooral voor jonge boeren. ‘Zij strijden niet voor behoud van het huidige, maar voor behoud van perspectief.’ Als er meer vanuit hun gezichtspunt gepraat zou worden, zou Nederland weleens sneller uit de impasse kunnen komen, veronderstelt ze. ‘Ten eerste omdat mensen sowieso meer bereid zijn om iets in te leveren als het hun kinderen ten goede komt. En juist boeren zijn gewend aan een langdurig, generatielang perspectief. Ze willen graag kunnen doorgeven wat zij weer van hun ouders hebben gekregen. Boeren die nu vasthouden aan hun eigen belang, blokkeren in zekere zin de weg naar voren voor jongere boeren.’  

Sociale cohesie 

Er is nood aan een perspectief dat ver vooruitkijkt – en in de volle breedte, vindt Bock. Grote veranderingen in de landbouw hebben bijvoorbeeld ook gevolgen voor het landschap en de sociale structuren, zoals boeren regelmatig benadrukken bij hun protestacties. Bock erkent dat, maar vindt dat de sociale rol niet overdreven moet worden. ‘De teruggang in het aantal boeren is al jarenlang aan de gang. Het is niet zo dat het verenigingsleven op het platteland nu op sterven na dood is. Ja, boeren bezitten de grond waarop de paasvuren en buurtfeesten worden gehouden; ze hebben de machines om dat soort grootse dingen mogelijk te maken. Maar het platteland kent steeds meer niet-agrarische bewoners en die organiseren ook dingen.’  

Dat veel van die niet-agrarische bewoners de boerenprotesten zichtbaar steunen, begrijpt Bock wel. ‘De boeren zijn hun noabers, waarmee ze soms al generaties lang verbonden zijn. En je stáát voor elkaar als gemeenschap. Vanuit die optiek is het niet raar dat ze zich achter de boeren scharen. Dat zouden ze waarschijnlijk ook doen voor hun bakkers als er iets met de bakkers zou gebeuren.’ En, ziet Bock, daar komt nog iets bij: een gedeeld gevoel van verlies. ‘Bij veel plattelandsbewoners leeft het idee dat de bestuurders in Den Haag onvoldoende oog hebben voor wat zij van waarde vinden. Dat gaat niet alleen over de landbouw, maar ook over de tradities, gewoonten en zelfredzaamheid in het buitengebied. De plattelanders vinden dat een fijne manier van leven, daar zijn ze trots op. Boeren horen daar nadrukkelijk ook bij. Dus die kunnen rekenen op hun steun.’  

Die saamhorigheid betekent niet dat het platteland één brok eensgezindheid is, nuanceert de hoogleraar. Plattelandsgemeenschappen verschillen onderling behoorlijk en conflicten zijn er ook. Bijvoorbeeld over de gezondheidsrisico’s van de geitenhouderij (Bock: ‘Q-koorts is lokaal een flinke splijtzwam’), de stank van varkensbedrijven of het forse pesticidengebruik van bepaalde teelten. Niet alleen ‘import’ loopt daartegen te hoop. ‘Ook al proberen de agrarische organisaties dat wel zo voor te stellen: niet alle boeren hebben dezelfde belangen. Als de ene boer stopt, komt er land vrij voor een andere. Als de ene boer kiest voor lelieteelt, wat kan de naburige boer dan nog? Het heeft allemaal invloed op elkaar.’  

Verlies én winst 

Veranderingen in de landbouw betekenen overigens niet alleen verlies, stelt Bock, die meelas met de toenmalige gebiedsplannen voor Overijssel – voordat de vorige regering een streep zette door het Nationaal Programma Landelijk Gebied. ‘Die plannen maakten heel duidelijk: er is ook winst. Er ontstaat bijvoorbeeld meer ruimte voor natuur, waar je toeristisch iets mee zou kunnen. Of er komt ruimte voor boeren die het anders willen doen: meer diversificatie, écht agrarisch natuurbeheer. Er ontstaat dan iets anders wat ook waarde kan hebben.’  

Is dat een pleidooi om nieuw leven te blazen in de gebiedsprocessen, waarin boeren en andere plattelandsbewoners gezamenlijk nadenken over de toekomst van hun omgeving? ‘Ja en nee’, antwoordt Bock. ‘Je kunt niet zeggen: beste boeren en buitenlui, regelen jullie het zelf maar in jullie gebied. Daarvoor zijn de belangen te groot. Dan moeten alle regels en voorwaarden goed op orde zijn, ook voor de lange termijn.’  

Ze benadrukt dat zo’n proces ontzettend veel vertrouwen vergt – van alle betrokkenen, maar zeker ook van boeren. ‘Als boer kun je maar één keer stoppen met je bedrijf, dat is een hele zware beslissing. Het wordt heel moeilijk als boeren het gevoel hebben dat de overheid zomaar weer kan zeggen: nee, het wordt toch anders. Het is absoluut zaak dat er goed langetermijnbeleid komt. Voor de landbouw, maar ook voor het platteland. Want dat doet Nederland eigenlijk niet. We hebben landbouwbeleid, geen plattelandsbeleid.’ 

Brabantse vergunningen 
De voorgenomen intrekking van de vergunningen voor de vijf Brabantse pluimveehouderijen vloeit voort uit een rechtszaak tegen de provincie Noord-Brabant, aangespannen (en gewonnen) door milieuorganisatie MOB. De rechter bepaalde dat de provincie binnen een jaar moet zorgen voor een ‘blijvende en substantiële’ daling van de stikstofdepositie rond een aantal Natura2000-gebieden; de provincie zag geen andere oplossing om daaraan te voldoen dan deze. De Raad van State heeft de provincie nog tot begin februari de tijd gegeven om er een besluit over te nemen. De stikstofspoedwet, waarvan landbouwminister Van Essen heeft gezegd dat hij die eind deze maand wil indienen bij de Tweede Kamer, biedt mogelijk een uitweg uit deze Brabantse impasse. Van Essen heeft gezegd dat ‘alles op alles’ gezet moet worden om intrekking te voorkomen. 

Lees ook:

Europese boerenprotesten onder de loep

Hoe overheidsbeleid boeren(on)geluk beïnvloedt

‘Klimaat moet beter, maar ik begrijp de boeren ook’

The post ‘Nederland heeft landbouwbeleid, geen plattelandsbeleid’ appeared first on Resource online.